Conchobhair Ó Duibheannaigh: Easpuig Beannaithe ‘gus fíor Mairtír na n-Gaedheal (1532 go 1612)

Rugadh Conchobhair Ó Duibheannaigh sa cheanntar Droim Caoin sa Thír Chonaill Thuaidh sa bhliadhain 1532 nó faoi sin, agus togadh é sa cheanntar sin fosta gan amhras nuair a ba h-óig’ air. Bha fear dochreidte é fhéin fosta gan amhras mar rinn Pápa Greagóir XIII Easbuig na Deoise ‘n Dúin agus Chonaire air aige ar 27adh Aibreán 1582 mar chuir Conchobhar troid dochreidte mór in éadan na Gaill i gcosanta Creidimh Caitliceach ar fud na tíre gan stad. Thug é cuidiú chun na Gaedheil le linn Cogaidh Dheas Mhumhain (1568 go 1589) agus thug é cuidiú chun muinntear Gaedhealach i lár na tíre agus i Laighean san am sin fosta nuair a throid ead Cogaidh na gComhaireachd in éadan Sasuinn ‘s na Gaill gan stad san am sin.

Ba Clann Uí Duibheannaigh ceannairithe san Eaglais ó 1428, agus ba siad an-láidir ar taobh na Gaedheil le linn Cogaidh na gComhaireachd (1480 go 1776) in Albainn, Éireann ‘s ar Manannain fosta. Fuair é ghabháil le na Gaill sa 1588, agus bhí sé ‘stigh Caisleán Átha Cliath eadar 1588 go Samhuinn 1590, nuair a bhristeamh é ‘muigh as ann le cuidiú ‘s Aodh Mór Ó Néill. Chuaidh Conchobhar Ó Duibheannaigh go Thír Eóghainn as déidh sin gan mhoill agus bhí sé faoi chosanta na h-Aodh Mór as annsin eadar 1590 go 1607 go dtí Turas na Taoisigh. D’oibrigh Conchobhar don aontaithe na Gaedheil ‘s na Fíor Gaedheil le chéile do chur troid mór suas in éadan Sasuinn, agus rinn é sin sa mí Fheabhra sa 1592.

Thosaidh Cogaidh na Trí Aoidh (1592 go 1606) amach i ndhiaidh sin gan mhoill. Bhí sé leis Aodh Mór Ó Néill le linn an cogadh sin agus chuaidh é go h-Albainn ó am go h-am le cruinnigh cuidiú míleata nuadh le chéile ‘s na Gaedheil Albainn le h-aghaidh na Gaedheil Éireann, agus bhí sé caithréim le sin gan amhras. Fhuair na Gaedheil bhristeamh sa chogadh sin eadar 1603 go 1606. Tháinig Conchobhair faoin ionnsaigh na Gaill gan stad eadar 1606 go 1607 mar d’iarruidh ceannairithe Ghallda don chun bristeamh ‘s bás in éadan na cléirigh na Caitlicigh san Ghaedhealtachd san am sin gan amhras, ach ba Conchobhair faoi chosanta na h-Aodh Mór le linn aimsir sin. D’fhág na taoisigh Gaedhealach amuigh as Éireann ar 14adh Meán Fómhair 1607 agus d’iarruidh Aodh Mór do ghlac Conchobhar Ó Duibheannaigh leo. Ach níor iarruidh Conchobhar do fhág amach as an Ghaedhealtachd agus d’fhan sé san Ghaedhealtachd don obair le na Gaedheil ‘s na Creidimh Caitliceach fosta. Rinn Conchobhair Ó Duibheannaigh turas naomhtha mór trasna h-Ulaidh le linn an t-samhruidh sa 1610, agus chruinnigh eadar 7,000 go 10,000 go 15,000 Gaedheal Caitlicigh le chéile ag gach aon áit a shiubhail é ‘nn agus chuir sin eagal an-mhór istigh na riaghaltas Gall Shasuinn in mBaile Átha Cliath gan amhras.

 

Fhuair é ghabháil aríst sa Bhealtaine 1611 agus bhí sé ‘stigh Caisleán Átha Cliath air ais aríst. Bhí sé ‘nn leis Giolla Pádraig Ó Lochráin as Tír Eóghainn agus fuair siad bás le chéile le lámha Gall ar an 1adh Feabhra 1612 i mBail’ Átha Cliath. Chuir na Gaill an bheirt fear go bás air Féile Bhríghde sa 1612 mar d’iarruidh iad dod chur forógra mór chun na Gaedheil agus do chur eagal istigh na Gaedheil fosta gan amhras. Ach cha rabh sin ‘obair. Bhí sagart leis Deoise h-Ard Mhacha Giolla Pádraig Ó Lochráin agus bhí sé fear misneachd aige fosta gan amhras. Nuair a bhí siad ar turas go bás, tháinig eagal mór ar Giolla Pádraig Ó Lochráin, ach bha Conchobhair ann, agus chuir é crógacht ann an sagart ar ais aríst. Nuair a shroich iad an áite bháis, dhubhairt Conchobhair Ó Duibheannaigh chun na Gaill do chur Giolla Pádraig go báis roimhe mar beadh eagal an-mhor aige ‘gus rinn é – Giolla Pádraig – forógra ‘n éadan Dé mar sin. Ach chuir na Gaill an t-Easpuig Naomhtha chun bás roimh sin, agus fhuair Giolla Pádraig Ó Lochráin bás i ndhiaidh an Easpuig mór ann.

Bhí sin an-chruadh agus an-uafasach agus bha círéibeacha mhór sa bhaile sin as déidh sin mar sin. Chuir na círéibeacha n-eagal an-mhor istigh eadarthu nan Gaill ann gan amhras. Fhuair na Fíór Gaedheil díoghaltas an-mhor mar básaithe ró-chruadh Conchobhair Ó Duibheannaigh ‘s Giolla Pádraig Ó Lochráin, nuair a d’éirigh iad amach in éadan na plandála h-Ulaidh agus plandála nan Eileanan eadar 1614 go 1616 (Ulaidh ‘s nan Eileanan), 1625 (Albainn) agus 1641 go 1653 ar aghaidh go 1687 (Albainn, Éireann ‘s Manannain). Chuir Pápa Eóin Pól II Conchobhar Ó Duibheannaigh ar an bealach chun go Naomh ar an 27adh Meán Fómhair 1992 nuair a chuir é Conchobhar Ó Duibheannaigh an t-ainm Beannaithe Chonchobhar Ó Duibheannaigh air fhéin. Thosaidh sluagh Fíor Gaedheal áitiúil an Turas Chonchobhair Uí Duibheannaigh amuigh as Eaglais Naomh Pádraig go sean toigh Conchobhair Ó Duibheannaigh agus chun go h-Eaglais Naomh Phádraig ar ais aríst cúpla bliadhain ó shoin anois agus ‘s dochreidte deas sin.

Shiubhail ead an turas ar gach aon 20adh Mheitheamh mar rinn Pápa Eóin Pól II an lae sin Féile Chonchobhair Uí Duibheannaigh.

 

 

Irish Independent 1955