Is cumhdach é an Míosach, a cruthaíodh i gCluain Maine i dtuaisceart Chontae Dhún na nGall san 11ú haois. Luaitear é den chéad uair sna hannála Éireannacha sa bhliain 1165. Creidtear gur choinnigh sé lámhscríbhinn le sailm nó sleachta as an Soiscéal.
Mar sin féin, nuair a rinneadh cuir síos go mion air den chéad uair san 18ú haois, dúradh go raibh sé folamh.
Tá a dhátú go dtí an ráithe dheireanach den 11ú haois bunaithe ar a chosúlachtaí stíle leis an gcumhdach a tógadh chun Cathach Naomh Columba a choinneáil sa bhliain 1084.
I gcroílár an déantáin tá píosa adhmaid iúir a tolladh amach chun glacadh leis an iarsma. Is cosúil gur théacs creidimh é an t-iarsma. Bhí an t-adhmad maisithe ansin le sraith de phainéil mhaisiúla. Ar na taobhanna tá plátaí cré-umha, a bhí iontlaise le hairgead agus cruan. Tá cúl an chumhdaigh maisithe le painéal cré-umha eile ina bhfuil patrún de chrosa, aibhsithe le cruan dearg.
Tá a théad miotail bunaidh chun é a iompar fós ann. Léiríonn a fhad gur dócha go raibh sé i gceist é a chaitheamh timpeall an mhuiníl.
Rinneadh tuilleadh maisithe air le hocht ngeamchloch chaibaisin móra. Bhí an-tóir ar na criostail leathlómhara seo ag an am, agus is cosúil gur tháinig siad in ionad clocha gloine den chineál céanna. Ar dtús, b’fhéidir gur fheidhmigh na clocha mar ghreantaí, is é sin gur roghnaíodh iad agus gur cuireadh iad bunaithe ar a gciall shiombalach a d’fhéadfadh a bheith nasctha leis an téacs a choinnítear sa chuasán istigh.
Cosúil leis an gcuid is mó de na cumhdaigh, formáid nach raibh le fáil ach in Éirinn agus in Albain, níor dearadh é le hoscailt ach chun iarsma nó téacs a chur isteach ann agus a chosaint ina chuasáin.
Sa bhliain 1534 chuir an gabha óir Brian Ó Muirgheasáin, a bhí coimisiúnaithe leis an gclann uasal Ultach, Muintir Uí Dhomhnaill, go mór leis an gclúdach tosaigh. Mar chuid dá shaothar chuir sé taobhphlátaí le clocha leathlómhara, agus rilífí lena n-áirítear céasadh Chríost, íomhánna den Mhaighdean agus den Leanbh Íosa, chomh maith le sraith íomhánna de thriúr éarlamh Éireann; Naomh Bríd, Naomh Pádraig agus Colm Cille.
Léirítear Naomh Bríd sa chéad íomhá ag caitheamh fallaing shnítheach is í ina seasamh ar nathair. Tá leabhar ornáideach ina lámh chlé aici, agus fáisceann a lámh dheas bachall. Tá Naomh Pádraig san íomhá lárnach agus féasóg is corann air. Tá éide shagartúil air le bóna ard sainiúil. Tá a lámh chlé ardaithe ag tabhairt beannachta agus bachall ina lámh dheas. I gcodarsnacht leis sin san íomhá deiridh, tá Naomh Colmcille á léiriú ina shuí agus bairrín a chaitheamh ar a cheann. Ina lámh dheas tá bachall a bhfuil cros os a chionn aige, tá a lámh chlé ardaithe ag tabhairt beannachta.
Caomhnaítear é in Ard-Mhúsaem na hÉireann sa lá atá inniu ann.
